قالب های شعر فارسی
قالبهای شعر فارسی
. قصیده :
شعری است که بیت اول با مصراع های زوج هم قافیه باشد و بیتهای آن از 15 بیت بیشتر بالاتر است.
محتوای قصیده رثا، حکمت، عرفان و فلسفه و ... است.
ساختار قصیده و اجزای تشکیل دهنده ی آن به ترتیب زیر است :
الف : تغزل (تَغَزُّل - تشبیت - نسیب) مقدمه ی قصیده است با مضامینی چون عشق، یاد جوانی و وصف طبیعت و ...
ب : تخلص (تـَخـَلــّـُص) : پیوند میان مقدمه و تنه ی اصلی قصیده است.
پ : تنه ی اصلی : مقصود شاعر است با محتوایی چون مدح، رثا، پند و اندرز، حکمت، عرفان.
ت : شریطه و دعا : شامل دعا برای جاودانه بودن ممدوح است و در پایان قصیده و در جواب جمله هایی شرطی میآید.
مطلع و مقطع : بیت نخست و پایانی قصیده است.
نکته : در دوره های بعد، نوع دیگری از تخلص در ادب فارسی رایج شد و آن آوردن نام هنری شاعر در پایان غزل و قصیده است.
شکل قصیده
------------× ------------× مطلع
------------ ------------× تغزل
------------ ------------×
------------ ------------× تخلص
------------ ------------×
------------ ------------×
------------ ------------×
------------ ------------× تنه ی اصلی
------------ ------------× شریطه یا
------------ ------------× دعا
------------ ------------× مقطع
2. غزل :
قالب شعری است که بیت نخست با مصراعهای زوج هم قافیه است، تعداد بیتهای آن بیشتر از 7 تا 12 بیت است.
محتوای غزلها عشقی، عرفانی، عاشقانه - عارفانه و بعد از مشروطه سیاسی - اجتماعی شده است.
شکل غزل
------------× ------------×
------------ ------------×
------------ ------------×
------------ ------------×
------------ ------------×
------------ ------------×
------------ ------------×
3. قطعه :
شعری است حداقل دو بیت که معمولا مصراعهای زوج آن هم قافیه است.
محتوای قطعه بیشتر اخلاقی، اجتماعی، آموزشی و تعلیمی، مدح و هجو است.
شکل قطعه
------------ ------------×
------------ ------------×
------------ ------------×
------------ ------------×
4. ترجیع بند :
غزلهایی است هم وزن با قافیه های متفاوت که بیت یکسان مُصرَّعی آنها را به هم می پیوندند.
به هر غزل یک «خانه» یا «رشته» و به بیت تکراری میان آنها «ترجیع» یا «برگردان» می گویند.
قالب ترجیع بند ویژه ی شعر فارسی است.
درون مایه های ترجیع بند عشق، مدح و عرفان است.
شکل ترجیع بند
------------× ------------×
------------ ------------×
------------ ------------×
------------#
------------#
------------+ ------------+
------------ ------------+
------------ ------------+
------------#
------------#
5. ترکیب بند :
قالب شعری است چند بخش که هر بخش آن از نظر قافیه و درون مایه همانند قصیده و غزل است، این بخشها را بیت مصرع و بدون تکرار به هم پیوند میدهد.
شکل ترکیب بند
------------× ------------×
------------ ------------×
------------ ------------×
------------#
------------#
------------+ ------------+
------------ ------------+
------------ ------------+
------------*
------------*
6. مسمط (مُسَمَّط) :
شعری است که از رشته های گوناگون پدید میآید. قافیه ی رشته ها متفاوت است و در هر رشته همه ی مصراعها به جز مصراع آخر هم قافیه اند. به هر بخش رشته میگویند و به مصراع آخر هر رشته، بند گویند. در ضمن تمام بندها با هم هم قافیه میباشند.
شکل مسمط
------------+ ------------+
------------+ ------------+ رشته
------------+ ------------# بند
------------× ------------×
------------× ------------× رشته
------------× ------------# بند
7. مثنوی :
قالب شعری است که هر بیت آن دارای ردیف و قافیه ای جدا باشد. قالب مثنوی مناسب ترین قالب برای داستانها و مطالب طولانی است.
محتوای مثنوی بر چهار نوع است :
الف : حماسی مانند شاهنامه ی فردوسی و تاریخی مانند اسکندرنامه ی نظامی گنجه ای.
ب : اخلاقی مانند بوستان سعدی و تعلیمی و آموزشی مانند گلشن راز شیخ محمود شبستری.
پ : عاشقانه مانند خسرو و شیرین نظامی و بزمی مانند ویس و رامین فخرالدین اسعد گرگانی.
ت : عارفانه مانند مثنوی معنوی مولوی و حدیقه الحقیقه سنایی و منطق الطیر عطار نیشابوری.
شکل مثنوی
------------× ------------×
------------+ ------------+
------------# ------------#
8. رباعی :
قالبی ویژهی شعرهای ایرانی است که چهار مصراع دارد و معمولا مصراع سوم آن قافیه ندارد.
محتوای رباعیها بیشتر عارفانه، عاشقانه یا فلسفی است.
خیام بزرگترین رباعی سرای جهان است.
شکل رباعی
------------× ------------×
------------ ------------×
9. دو بیتی :
به دو بیتی در ادب فارسی ترانه گفته میشود و شعری است دارای دو بیت که گاه مصراع سوم آن قافیه ندارد. درون مایه ی آن عاشقانه و عارفانه است.
شکل دو بیتی
------------+ ------------+
------------ ------------+
نکته : هرگاه هجای نخست (بخش اول) مصراع اول دارای سه یا چهار واک (صدا) باشد رباعی است و اگر هجای نخست مصراع اول دارای دو واک باشد دو بیتی است.
مانند :
مـردی بـایـد ، بـلنــد هـمـت مـردی زین تجربه دیدهای، خرَد پروردی
کاو را به تصرف اندر این عالم خاک بـر دامـن هـمـت نـنـشـیـنـد گـردی
بابا افضل کاشانی
همانطور که میبینید هجای نخست مصراع اول «مـَر» میباشد که دارای سه واک است : «مــ»+«ــَـ»+«ر» و این شعر رباعی است.
حالا این نمونه :
به صحرا بنگرم صحرا تو وینم به دریا بنگرم دریا تو وینم
به هرجا بنگرم کوه و در و دشت نشان از قامت رعنا ته وینم
بابا طاهر
هجای نخست مصراع اول «به» (بِ) است که دو واک دارد : «بــ»+«ــِـ»؛ پس این شعر دو بیتی است.
10. چهارپاره :
شعری است دارای چند بخش که هر بخش از دو بیت تشکیل شده است و بیشتر مصراعهای زوج با هم هم قافیه هستند و قافیه های بخشهای دیگر با هم متفاوت است.
درون مایه ی چهارپاره ها میهنی و اجتماعی و غنایی است.
شکل چهارپاره
------------ ------------+
------------ ------------+
------------ ------------×
------------ ------------×
11. مستزاد :
شعری است که به آخر هر مصراع آن واژه یا واژه هایی افزوده شود.
افزوده های معنی مصراع پیشین و یا پسین خود را کامل میکنند.
شکل مستزاد
1 ------------ -----×
2 ------------ -----×
3 ------------ --------
4 ------------ -----×
5 ------------ -----
6 ------------ -----×
نمونه :
هرکه گدای در مُشکوی توست پادشاست
شه که به همسایگی کوی توست چون گداست
12. نیمایی :
شعری است با مصراعهای کوتاه و بلند که در آن قافیه الزامی نیست.
بنیانگذار آن «علی اسفندیاری» معروف به «نیما یوشیج» است.
درون مایهی آن احساسات و تجربههای فردی، عشق و سیاست است. نیما با چاپ شعر افسانه در سال 1301 خورشیدی نخستین گام را در راه شعر نو برداشت.
شکل نیمایی
--------------
-------------------
----------×
----------------------
--------
----------------
--------------------------×
